یادگیری زبان و مهارتهای بنیادی در کودکان خردسال، موضوعی است که روانشناسان رشد و زبانشناسان سالهاست به آن پرداختهاند. تحقیقات نشان میدهند که کودکان زیر ۸ سال بهطور طبیعی و غیرمستقیم زبان را با سازوکارهایی متفاوت از بزرگسالان یاد میگیرند و روشهای آموزش مستقیم (explicit/direct instruction) نه تنها ضروری نیست، بلکه ممکن است از اثرگذاری واقعی یادگیری بکاهد.
کودکان خردسال دارای تواناییهای شناختی و زبانی منحصر به فردی هستند که آنها را از بزرگسالان متمایز میکند. یکی از تفاوتهای کلیدی این است که کودکان در این سن تمایل بیشتری به یادگیری بهصورت غیرمستقیم و طبیعی دارند:
یادگیری زبان در کودک از طریق گوش دادن، تکرار و تعامل اجتماعی با محیط رخ میدهد، نه تلاش برای حفظ قواعد دستوری یا آموزش مستقیم ساختارهای زبانی. در واقع فراگیری زبان در خردسالان یکی از مراحل رشدی مانند نشستن، خزیدن، دندان درآوردن و راه رفتن است.
مطالعات نشان میدهند که یادگیری زبان دوم در کودکان بیشتر از طریق سیستمهای ضمنی (implicit learning) انجام میشود، یعنی یادگیری از طریق تجربه و قرارگیری در معرض زبان هدف، نه آموزش مستقیم قواعد.
یعنی کودکی که هر روز در معرض موسیقی، داستان و گفتگو به زبان دوم قرار میگیرد، همان مسیر طبیعی یادگیری زبان مادری را طی میکند — بدون کلاسهای رسمی و آموزش مستقیم پیچیده.
در حالی که روشهای مستقیم برای بزرگسالان در بسیاری از حوزهها مفید است، برای کودکان زیر ۸ سال چند نکته مهم وجود دارد:
تحقیقات نشان میدهند که کودکان تمایل دارند زبان را با تقلید طوطی وار و بدون تمرکز بر قواعد و آموزش صریح فرا بگیرند، در حالی که بزرگسالان با آموزش صریح بهتر عمل میکنند.
کودکان طبیعیتر با بازی، گوش دادن به داستان و فعالیتهای تعاملی یاد میگیرند، نه از طریق حفظ کردن لعت معنی، گرامر و تکالیف خشک. روشهای مستقیم اگر بدون درگیری ذهنی و جذابیت باشند، میتوانند موجب بیعلاقگی یا حتی استرس در کودک شوند.
در پژوهشها آمده است که کودکان حتی بدون آموزش مستقیم، توانایی ساختن جملات و فهم زبان را دارند؛ تمرکز بیش از حد بر آموزش رسمی در سنین بسیار پایین میتواند فرآیند طبیعی یادگیری را مختل کند.
تحقیقات و کارشناسان آموزش زبان کودک پیشنهاد میکنند که برای این گروه سنی باید از آموزش غیرمستقیم، تجربهمحور و تعاملی استفاده کرد:
قرار دادن کودک در محیطی که زبان هدف بهطور طبیعی شنیده شود —محیط طبیعی و اگر محیط طبیعی وجود نداشت، ویدیوهای مناسب سن — کمک میکند زبان را در شرایط واقعی یاد بگیرد.
یادگیری از طریق شنیدن و تماشای بازی، شعر، نمایش و فعالیتهای روزمره کودکانه باعث میشود کودک زبان را بدون فشار آموزش رسمی بپذیرد.
وقتی یادگیری با لذت همراه باشد، علاقه درونی کودک فعال شده و یادگیری عمیقتر و ماندگارتر میشود.
این روشها بررسی شدهاند و با روانشناسی رشد طبیعی کودک سازگاری دارند — یعنی همان شیوهای که در زبان مادری نیز بهطور طبیعی اتفاق میافتد.
کودکان زیر ۸ سال ظرفیت شگفتانگیزی برای یادگیری بدون آموزش مستقیم دارند. مغز آنها بهصورت طبیعی زبان و مهارتهای دیگر را از طریق تجربه، تعامل و گوش دادن فعال میآموزد. آموزش مستقیم یا صریح در این سنین نه تنها ضرورت ندارد، بلکه میتواند انگیزه و مسیر یادگیری طبیعی را مختل کند.
اگر هدف شما یادگیری عمیق، شادیبخش و ماندگار زبان در فرزندتان است، باید به جای تمرکز بر آموزش مستقیم، روی شرایط فراگیری طبیعی سرمایهگذاری کنید.
